محمد محسن سعیدی

مقدمه؛

موضوع کارآفرینی در عرصۀ مدیریت امروز از اهمیت بی اندازه­ای برخوردار است ؛ اندیشمندان بسیاری دربارۀ آن سخن گفته­اند، تحقیقات ویژه و گسترده­ای در مورد آن انجام شده است و سایت­های زیادی به زبان­های مختلف در زمینۀ آن فعالیت می­کنند. نگاه اجمالی به تاریخچۀ کارآفرینی نشان می­دهد که هر قدر به زمان حال نزدیک تر شویم توجه بیشتر اندیشمندان را به این مقوله شاهد خواهیم بود.

گستردگی این موضوع به حدی است که پرداختن به همۀ ابعاد و جوانب آن در یک کتاب هم غیر ممکن به نظر می­رسد. از این رو در نوشتۀ حاضر فقط به ارائۀ سیمایی از کارآفرینی با رویکرد صفات ممیزه (ویژگی­های کارآفرینان) پرداخته می­شود امّا برای کامل­تر شدن مقاله چاره­ای از طرح برخی مطالب مقدماتی نیست. بنابراین، نوشته شامل سه بخش «کلیات و مفاهیم» ، «ویژگی­های افراد کارآفرین» و «تکمله و نتیجه­گیری» خواهد بود.

بخش نخست ؛ کلیات و مفاهیم

پرسش اصلی در این تحقیق آن است که «ویژگی­های شخصیتی افراد کارآفرین چیست». در این پرسش چند واژۀ کلیدی وجود دارد که باید به شرح آن­ها بپردازیم.

مفهوم ویژگی؛

ویژگی از کلمۀ «ویژه» مشتق شده که یک لفظ پهلوی و به معنی «خاص و مخصوص» است[1].

معنی این واژه برای اغلب اهل دانش و سواد روشن است امّا تذکر آن در این جا بدین لحاظ ضروری است که گاهی دیده شده است برخی از مردم یا حتی برخی از نویسندگان آن را به معنی مطلقِ اوصاف یک شیئ به کار می­برند و این استعمال از دقت علمی برخوردار نیست.

بنابراین وقتی سخن از ویژگی­های کارآفرینان است باید به دنبال صفاتی باشیم که مخصوص این گروه از مردم است. در این جا نکته­ای ضمنی نیز به دست می­آید و آن این است که ویژگی شخصیتی، گاهی مربوط به یک شخص و گاهی مربوط به گروهی از مردم است.

تعریف شخصیت؛

در روانشناسی تعاریف بسیاری از شخصیت ارائه شده است که در این جا به چند نمونه از آن­ها اشاره می­کنیم :

1)     به همۀ ویژگی­های شناختی، هیجانی، رفتاری و جسمیِ با ثباتِ فرد ، که در چگونگی رفتار او در موقعیت­های بسیار متنوع تجلی می­کند شخصیت گفته می­شود؛ جنبۀ قابل مشاهدۀ منش یک شخص است که دیگران را تحت تأثیر قرار می­دهد.

2)     شخصیت عبارت است از مجموعۀ سازمان یافته و واحد متشکلی از خصوصیات نسبتاً ثابت و مداومی که بر روی هم یک شخص را از شخص یا اشخاص دیگر، متمایز می­سازد.

3)     شخصیت هر فرد همان الگوی کلی یا همسازی ساختمان بدنی، رفتار، علایق، استعدادها توانایی­ها، نگرش­ها و صفات دیگر اوست. بدین ترتیب می­توان گفت که منظور از شخصیت، مجموعه یا کل خصوصیات و صفات فرد است[2].

چنان که دراین نمونه ها ملاحظه می­شود همۀ  نظریه پردازان با یک تعریف واحد از شخصیت موافق نیستند امّا با تکیه بر مشترکات آن ها می­توانیم گفت که شخصیت عبارت است از الگوی نسبتاً پایدار صفات، گرایش­ها یا ویژگی­هایی که تا اندازه­ای به رفتار افراد دوام می­بخشد. به طور اختصاصی­تر؛ شخصیت از صفات یا گرایش­هایی تشکیل می­شود که به تفاوت­های فردی در رفتار، ثبات رفتار در طول زمان و تداوم رفتار در موقعیت­های گوناگون
می­انجامد. این صفات می­توانند منحصر به فرد باشند، در گروه­ها مشترک باشند، یا کل اعضای در آن سهیم باشند. ولی الگوهای آن­ها در هر فرد تفاوت دارند. بنابر این هر کس با این که به طریقی شبیه به دیگران است شخصیت منحصر به فردی دارد[3].

در مورد این که چه عواملی باعث شکل­گیری شخصیت در فرد می­شود نیز اندیشمندان از ابعاد گوناگونی بحث کرده­اند امّا به طور کلی عوامل شکل دهندۀ شخصیت را در عوامل ارثی و محیطی منحصر می­دانند[4].

نمودار عوامل تشکیل دهندۀ شخصیت

تعریف کارآفرینی؛

واژۀ کارآفرینی از کلمۀ فرانسوی Entrependre به معنای «متعهد شدن» نشأت گرفته است. بنابر تعریفِ واژه نامۀ دانشگاهی وبستر، کارآفرین ، کسی است که متعهد می­شود مخاطره­های یک فعالیت اقتصادی را سازماندهی، اداره و تقبل کند.

اقتصاد دانان، نخستین کسانی بودند که در نظریه­های اقتصادی خود به تشریح کارآفرین و کارآفرینی پرداختند. ژوزف شومپیتر، کارآفرین را نیروی محرکۀ اصلی در توسعۀ اقتصادی می­داند و می­گوید :

نقش کارآفرین، نوآوری است. از دیدگاه وی ارائه کالایی جدید، ارائه روشی جدید در فرآیند تولید، گشایش بازاری تازه، یافتن منابع جدید و ایجاد هرگونه تشکیلات جدید در صنعت ... از فعالیت­های کارآفرینان است.

کرزنر، نیز که از استادان اقتصاد دانشگاه نیویورک می­باشد کارآفرینی را این گونه تشریح می­کند :

کارآفرینی یعنی ایجاد سازگاری و هماهنگی متقابل بیشتر در عملیات بازار.

کارآفرین فردی است که مسؤولیت اولیۀ جمع­آوری منابع لازم برای شروع کسب و کار را عهده­دار است و یا کسی که منابع لازم برای شروع و یا رشد کسب و کاری را بسیج می­کند و تمرکز او بر نوآوری و توسعۀ فرآیند، محصول یا خدمات جدید می باشد. به عبارت دیگر، کارآفرین فردی است که یک شرکت را ایجاد و اداره می­کند و هدف اصلی­اش سود آوری و رشد است. مشخصۀ اصلی یک کارآفرین، نوآوری می باشد[5].

اما در یک نگاه دقیق­تر و جامع­تر، کارآفرینی امری است که از گشته­های دور تا کنون مورد توجه مردم و اندیشمندان بوده است. تنها نکتۀ قابل توجه در این زمینه آن است که در هر دوره­ای از تاریخ به مقتضای شرایط، تعریف تازه­ای یافته است[6].

برای روشن شدن این مطلب به تفاوت عناوینی که به کار آفرینان در قرن 21 داده می­شود نسبت به عناوینی که در قرن 20 به آنان داده می­شد توجه می­کنیم. این تفاوت می­تواند به گونه­ای نشان دهندۀ تفاوت در تعریف کار آفرینی نیز باشد :

مقایسۀ عناوین کارآفرینان در قرن 20 و 21    [7]

مفاهیم مرتبط با کارآفرینی؛

به نظر می­رسد در تعاریف کار آفرینی؛ مفاهیم خلاقیت، نوآوری و انطباق از مؤلفه­های مهم پدیدۀ کارآفرینی شمرده شده است. در این جا جهت روشن­تر شدن مفهوم کارآفرینی به تعریف­های کوتاهی از این اصطلاحات می­پردازیم:

خلاقیت؛ به پدیدار شدن و تولید یک اندیشه و فکر نو اطلاق می­شود. در تعریف دیگر به مفهوم به کارگیری توانایی­های ذهنی برای ایجاد یک فکر یا مفهوم جدید است. برخی نیز خلاقیت را ترکیب ایده­ها یا ایجاد پیوستگی بین ایده­ها دانسته اند[8].

نوآوری؛ به کارگیری ایده­های نوینِ ناشی از خلاقیت است. در واقع نوآوری عملی ساختن ایدۀ ناشی از خلاقیت را امکان پذیر می­سازد و آن را به صورت یک محصول جدید یا خدمت تازه ارائه می­دهد. پس خلاقیت اشاره به قدرت ایجاد اندیشه­های نو دارد و نوآوری به معنای کاربردی ساختن آن افکار نو و تازه است[9].

انطباق؛ یعنی توانایی روبرو شدن با شرایط احتمالی آینده به گونه­ای که خلایی ایجاد نشود. ممکن است شرایط احتمالی آینده، فرآیند اخذ ایدۀ خلاق و تبدیل آن به محصولات، خدمات و روش­های جدید عملیات یا نوآوری و همچنین استفاده از فرصت­ها یا مواجهه با تهدیدات باشد[10].

بخش دوم؛ ویژگی­های شخصیتی کارآفرینان

چنان که اشاره شد نخستین رویکرد مدوّن به کار آفرینی از جانب اقتصاددانان صورت گرفته است امّا توجه آنان بیشتر به این که "کارآفرینان چه می­کنند و کارشان چه ارزشی دارد" بوده است. دومین رویکرد به این موضوع از سوی روانشناسان صورت گرفت که می­خواستند بدانند کارآفرین چه کسی است و این همان رویکرد ویژگی است که در این نوشته به آن خواهیم پرداخت. رویکرد سوم؛ دیدگاه محیط گرایان یا همان جامعه   شناسان است که نقش محیط را در پدیدۀ کارآفرینی به عنوان عامل درجه اوّل تلقی می­کند و درنتیجه تأثیر آموزش و یادگیری را در این زمینه برجسته می­سازد[11].

محیط­گرایی به طور طبیعی انتقادهایی را بر رویکرد ویژگی­ها وارد کرده امّا هرگز از اهمیت آن نکاسته است. شاید دلیل این امر آن است که رویکرد ویژگی­ها از آغاز سرستیز با عوامل محیطیِ اثر گذار بر تشکیل شخصیت کارآفرین را نداشته است و از این رو می­توان رویکرد محیط گرایی را مکملِ رویکرد ویژگی­ها شمرد.

امّا رویکرد ویژگی محور، خود به اشکال گوناگونی طرح شده است و طیفی از دیدگاه­های متنوع را در برمی­گیرد. در این جا به بیان چند نمونه از دیدگاه­های کارشناسان ویژگی­گرا می­پردازیم. این نمونه­ها در عین آن که تنوع، تکثر و نوعی تکامل آراء در این زمینه را نشان می­دهد به گونه­ای از پراکندگی و بی­نظمی و نبود بنیادهای محکم و اصولی نیز حکایت دارد.

الف) بیاگرو(Biagro) در مورد ویژگی­های کارآفرینان به ده شاخص مهم زیر اشاره کرده است :

1-    رؤیا: کارآفرینان دورنمایی از آینده دارند که در آن اهداف خود و کسب و کارشان را ترسیم می­کنند. آن­ها رؤیا پردازانی هستند که توانایی تحقق بخشی به این رؤیاها را نیز دارند.

2-    قاطعیت: کارآفرینان کارهای خود را به تعویق نمی­اندازند. آن­ها به سرعت تصمیم می­گیرند و سرعت آن­ها مهم­ترین عامل در موفقیت آن­ها است.

3-    اهل عمل: کارآفرینان به سرعت دربارۀ روش­های عملیاتی خود تصمیم می گیرند و تا آن جا که امکان دارد آن را به سرعت انجام می­دهند.

4-    عزم و اراده: کارآفرینان فعالیت­های کاری را با تعهد کامل انجام می­دهند. آن­ها حتی هنگام مواجهه با موانع به ظاهر حل نشدنی به ندرت تسلیم می­شوند.

5-    سرنوشت: کارآفرینان تمایل دارند تا مسؤول سرنوشت خود باشند تا این که آن را به کار فرمایان و افراد دیگر وابسته کنند.

6-    فداکاری: کارآفرینان خود را وقف کارشان می­کنند. آن­ها به طور خستگی ناپذیری کار می­کنند و کار سخت برای آن­ها غیر معمول نیست.

7-    دلبستگی: کارآفرینان به آنچه انجام می­دهند عشق می­ورزند. آن­ها دوست دارند تولیدات یا خدماتی عرضه کنند که مفید و مؤثر باشد.

8-    جزئیات: کارآفرینان همواره در شروع یا توسعۀ کسب و کار خود به جزئیات مهم در کارشان توجه می­کنند.

9-    پول: ثروتمند شدن انگیزۀ اولیۀ کارآفرینان نیست. پول بیشتر معیاری برای موفقیت محسوب می­شود.

10-     توزیع: کارآفرینان مالکیت یا پاداش­های ناشی از کسب و کارشان را با افراد کلیدی که در موفقیت شان سهیم بودند تقسیم می­کنند.

ب) مُرای (1938) در بازنگری ادبیات مربوط به کارآفرینی کوشش کرد تا تفاوت­های میان کار آفرینان و دیگر افراد را بر مبنای نگرش­ها و رفتارهایشان توضیح دهد:

کارآفرینان، سخت کار می­کنند و از تعهد و پشتکار قوی برخوردار هستند؛ به جای نیمۀ خالی لیوان، نیمۀ پر آن را می­بینند؛ برای انسجام و یکپارچگی تلاش می کنند؛ تمایلات رقابتی زیادی برای نشان دادن برتری خود بروز می­دهند؛ به دنبال فرصت­هایی هستند تا موفقیت­شان را بهبود بخشند؛ شکست را نوعی ابزار یادگیری تلقی می­کنند و باور دارند که می­توانند تفاوت­های بزرگی در نتایج نهایی کسب و کار و در زندگی­شان به وجود بیاورند.

ج) مک کله لند(1961) تنها سه شاخص را به عنوان ویژگی­های کارآفرینان موفق شناسایی کرده است. این ویژگی­ها عبارت بودند از:

1- رقابت جویی.

2- پذیرش مسؤولیت­های فردی برای نتایج.

3- نوآوری.

د) فرنالد وسالمن(1987) یک تحقیق تجربی بر روی 200 کارآفرین در کشور پرتقال اجرا کردند. نتایج این تحقیق نشان داد که کارآفرینان مجموعه­ای از ارزش­های ابزاری و نهایی در اختیار دارند که در جدول زیر نشان داده شده است:

ارزش­های ابزاری و نهایی کارآفرینان

هـ) برنز (2001) معتقد است که هفت ویژگی اصلی کارآفرینان عبارت است از:

1-   فرصت طلبی و بهره برداری از تغییر برای کسب سود.

2-   نوآوری و استفاده از آن به عنوان ابزار اولیه برای ایجاد و بهره برداری از فرصت­ها.

3-   اعتماد به نفس.

4-   قاطعیت و فعالیت زیاد همراه با سطح بالای انرژی.

5-   خود انگیختگی.

6-   دور اندیشی و قوۀ تشخیص.

7-   تمایل به پذیرش ریسک­های بالا و زندگی بامیزان زیادی از عدم قطعیت.

و) توماس(2004) ده ویژگی کارآفرینان را در قرن 21 چنین عنوان می­کند:

1) شناسایی و استفاده از فرصت­های سودآور.

2) کاردانی و تدبیر.

3- خلاقیت.

4- دورنماسازی.

5- تفکر مستقل.

6- سخت کوشی.

7- خوش بینی.

8- نوآوری.

9- ریسک پذیری.

10- رهبری.

چنان که در این نمونه­ها به خوبی قابل احساس است نوعی از پراکندگی بر دیدگاه­های ویژگی محور در این زمینه حاکم است. شاید بتوان این امر را به مکتب­های مختلف روانشناسی مرتبط دانست امّا بیشتر شاخص­ها ترکیبی از ویژگی­های شناختی، نگرشی و رفتاری را عرضه داشته­اند[12].

شاید همین امر سبب شده است که بلیک من و همکارانش دست به پالایش و تلخیص آرای صاحب نظران بزنند و نقاط برجستۀ آن­ها را در جدولی که ارائه می­شود نشان بدهند. توجه دقیق به این جدول نشان می­دهد که علی رغم پراکندگی موجود در این نظریات، نقاط مشترکِ عمده­ای نیز در آن­ها دیده می­شود.

جالب این است که نقاط مشترک مورد نظر، در دیدگاه­هایی که پس از مقطع مورد مطالعۀ بلیک و همکارانش ابراز شده­اند نیز دیده می­شود. این نقاط مشترک را که عبارت اند از: خلاقیت و نوآوری، ریسک پذیری، و نیاز به موفقیت، باید سه ضلع اصلی رویکرد ویژگی­ها به شمار آورد.

کارآفرینی

خلاقیت و نوآوری

نیاز به موفقیت

ریسک­پذیری

 

امّا جدولی که بلیک و همکارانش از دیدگاه صاحب نظران مختلف ارائه داده­اند شامل دورۀ زمانی 1848 تا 1995 می­شود و از این قرار است:

جدول ویژگی­های کارآفرینان از دیدگاه صاحب نظران مختلف[13]

بخش سوم ؛ نقد و تکمله ؛

چنان که در این جدول به خوبی ملاحظه می­شود از دید کارشناسان ویژگی محور، کارآفرین یک موجود کاملاً آگاه و فعال است. این در حالی است که از دید روانشناسان، شخصیت افراد نتیجۀ تعامل محیط و توارث است. پس جای این پرسش باقی می­ماند که آیا کارآفرینان از قانون تشکیل شخصیت، مستثنا هستند؟

شاید همین اشکال بود که محیط گرایان را به انتقاد از رویکرد ویژگی­ها در کارآفرینی وا داشت و امروزه با توجه به دیدگاه آنان سخن از آموزش و یادگیری نظام مند کار آفرینی مطرح شده است[14].

شخصیت در قرآن؛

به نظر می­رسد کلید حل این مشکل در تعریف درست و جامع از شخصیت نهفته است. در قرآن کریم از شخصیت به عنوان «شاکله» تعبیر شده است: قل کل یعمل علی شاکلته؛ بگو هر کسی بر طبق شاکلۀ خود رفتار می­کند[15].

واژۀ شاکله از ریشۀ «شکل» گرفته شده و مفهوم آن به معنی «الگو» که در تعریف شخصیت از سوی روانشناسان آمده بسیار نزدیک است. مرحوم علامه طباطبایی در ذیل آیۀ فوق الذکر می­فرماید شاکله در واقع؛ فطرت (سرشت) ثانوی انسان است که به دست خودش ساخته و پرداخته می­شود. او در مورد تغییرپذیری این سرنوشت ثانوی می­گوید: تغییر آن در مجموع ممکن تلقی می­شود امّا در عمل گاهی به حدی مشکل می­گردد که مانند وقوع یک امر محال است[16].

با توجه به این مطلب می­توان گفت از میان روانشناسان، نظر اریکسون به دیدگاه قرآن کریم نزدیک­تر است. او معتقد است که رشد شخصیت انسان به صورت مرحله ای در طول عمر ادامه می­یابد امّا موفقیت آن در هر مرحله­ای متأثر از موفقیت و شکست در مرحلۀ قبل است. به نظر او جبران شکست­ها در مجموع ممکن است امّا گاهی بسیار سخت و دشوار می­شود[17].

بنابراین؛ در یک نتیجه­گیری کلی از بحث؛ چنین می­توان گفت که غفلت از موضوع یادگیری و تأثیر محیط بر کارآفرینی، اشکال بزرگی بر رویکرد ویژگی­ها در این زمینه است. اما چنین هم نیست که یادگیری کارآفرینی برای هر کسی به آسانی امکان­پذیر باشد.

نکتۀ دیگری که از نظر آنان به دور مانده، عامل توارث است؛ بدون شک هر نوع یادگیری منوط به وجود حداقلی از شرایط ارثی مانند درجۀ خاصی از هوش است.

خلاصۀ سخن این است که در امر یادگیری کارآفرینی نخست باید به استعداد ذاتی و سپس به سن و سال و طرز شکل گیری شخصیت، در مراحل قبلی رشد، توجه جدی کرد. به دیگر سخن؛ امید به آموختن کارآفرینی در مورد همه یکسان نیست و از سویی نیز با توجه به تفاوت استعدادها، کارآفرینی هم دارای مراتب و درجات خواهد بود.

امّا آنچه در توجیه کارنامۀ رویکرد ویژگی­ها می­توان گفت این است که اساساً پرسش یادگیری کارآفرینی برای آنان مطرح نبوده است تا برای آن جواب پیدا کنند. برای آن­ها مهم این بوده است که نشانه­های کارآفرینان موجود را به منظور بهره­گیری از توانایی­هایشان به دست بدهند. و انصاف آن است که در این کار موفق بوده­اند؛ یعنی
می­توان با شاخص­هایی که آن­ها ارائه کرده­اند افراد کارآفرین را در حد نیاز شناسایی کرد.

منابع و مآخذ